पेशी – संरचना आणि कार्ये (Cell – Structure and Functions)
1. परिचय
- सजीव आणि निर्जनव वस्तू आपल्या आजूबाजूला असतात. सर्व सजीव प्राणी काही मूलभूत कार्ये करतात, जसे की श्वसन, पचन, उत्सर्जन, वाढ आणि प्रजनन.
- या कार्यांचे संचालन विविध अवयवांद्वारे केले जाते. या अवयवांचे मूलभूत संरचनात्मक एकक म्हणजे पेशी.
- पेशी ही सजीवांचे मूलभूत संरचनात्मक आणि कार्यात्मक एकक आहे, ज्याप्रमाणे विटा इमारतीचे बांधकाम करतात.
2. पेशीचा शोध
- 1665 मध्ये रॉबर्ट हूक यांनी साध्या सूक्ष्मदर्शकाखाली कॉर्कच्या (झाडाच्या सालीचा भाग) पातळ तुकड्यांचे निरीक्षण केले.
- त्यांना कॉर्कमध्ये मधाच्या पोळ्यासारखे खण असलेले दिसले, जे एकमेकांपासून भिंतीने (पटलाने) वेगळे होते.
- हूक यांनी या खणांना ‘पेशी’ (Cell) असे नाव दिले. त्यांनी पाहिलेल्या पेशी या मृत पेशी होत्या.
- पुढील 150 वर्षांपर्यंत पेशींबद्दल फारशी माहिती नव्हती, परंतु सुधारित सूक्ष्मदर्शकांमुळे पेशींची संरचना आणि कार्ये याबद्दल अधिक माहिती मिळाली.
3. पेशी – मूलभूत संरचनात्मक एकक
- पेशी आणि इमारतीतील विटा यांच्यात साम्य आहे, कारण दोन्ही मूलभूत संरचनात्मक एकके आहेत.
- जरी सर्व सजीवांच्या पेशी एकसारख्या असल्या, तरी सजीवांचे स्वरूप, आकार आणि रचना भिन्न असते.
- सजीवांमधील पेशी या जटिल आणि जिवंत संरचना असतात, तर विटा निर्जनव असतात.
4. पेशींची संख्या, आकार आणि प्रकार
पेशींची संख्या
- सजीवांमध्ये पेशींची संख्या एकापासून अब्जावधीपर्यंत (Billions/Trillions) असू शकते.
- एकेरी पेशी (Unicellular): काही सजीव, जसे की अमीबा आणि पॅरामीशियम, फक्त एका पेशीपासून बनलेले असतात. ही एक पेशी सर्व मूलभूत कार्ये करते.
- बहुपेशीय (Multicellular): मानव, प्राणी आणि मोठी वनस्पती यांच्यात अब्जावधी पेशी असतात. या पेशींचे गट वेगवेगळी कार्ये करतात.
- सर्व सजीव एका एकल पेशीपासून (फलित अंड्यापासून) सुरू होतात, जी पुढे विभाजनाने वाढते.
पेशींचा आकार
- पेशींचा आकार अनियमित (जसे की अमीबा) किंवा निश्चित (जसे की मानवी रक्तपेशी) असू शकतो.
- अमीबा: याला निश्चित आकार नसतो. याच्या शरीरातून बनणाऱ्या सूडोपोडिया (खोटे पाय) मुळे तो हालचाल आणि अन्न ग्रहण करतो.
- मानवी पेशी:
- रक्तपेशी (Red Blood Cells): गोलाकार.
- स्नायूपेशी (Muscle Cells): तंतुमय किंवा लांबट.
- चेतापेशी (Nerve Cells/Neurons): लांब आणि शाखायुक्त, संदेश वहनासाठी.
- पेशींचा आकार त्यांच्या कार्याशी संबंधित असतो.
पेशींचा आकार (Size)
- पेशींचा आकार सूक्ष्म (0.1 ते 0.5 मायक्रोमीटर, उदा., जीवाणू) ते मोठा (170 मिमी x 130 मिमी, उदा., शहामृगाचे अंडे) असू शकतो.
- बहुतेक पेशी सूक्ष्मदर्शकाखालीच दिसतात, कारण त्या नग्न डोळ्यांना दिसत नाहीत.
- पेशींचा आकार सजीवाच्या आकाराशी संबंधित नसतो. उदा., हत्ती आणि उंदीर यांच्या चेतापेशींचा आकार आणि कार्य समान असते.
5. पेशींची संरचना आणि कार्य
- प्रत्येक सजीवामध्ये अनेक अवयव असतात, जे ऊतींपासून (Tissues) बनलेले असतात. ऊती या समान कार्य करणाऱ्या पेशींच्या समूहापासून बनतात.
- प्रत्येक अवयव विशिष्ट कार्य करतो, उदा., मुळे पाणी आणि खनिजांचे शोषण करतात, तर पाने अन्न संश्लेषण (Photosynthesis) करतात.
पेशींचे मुख्य भाग
- पेशीपटल (Cell Membrane):
- पेशीच्या आत आणि बाहेरील पदार्थांचे नियमन करते.
- हे सच्छिद्र (Porous) असते, ज्यामुळे पदार्थांचा प्रवेश आणि निर्गमन शक्य होते.
- पेशीद्रव (Cytoplasm):
- पेशीपटल आणि केंद्रक यांच्यामध्ये असलेला जेलीसारखा पदार्थ.
- यात मायटोकॉन्ड्रिया, गॉल्जी बॉडीज, रायबोसोम्स यांसारखे अवयवक (Organelles) असतात.
- केंद्रक (Nucleus):
- पेशीच्या मध्यभागी गोलाकार संरचना.
- यात न्यूक्लियोलस आणि क्रोमोसोम असतात, जे जनुकांचे (Genes) वहन करतात.
- केंद्रक पेशीच्या कार्यांचे नियंत्रण करते आणि आनुवंशिकता (Inheritance) मध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावते.
- केंद्रकाला केंद्रकीय पटल (Nuclear Membrane) वेगळे करते, जे सच्छिद्र असते.
विशेष संरचना
- पेशीभित्तिका (Cell Wall):
- केवळ वनस्पती पेशींमध्ये आढळते.
- पेशीपटलाला आधार आणि संरक्षण देते.
- वनस्पतींना तापमान, वारा आणि आर्द्रता यांच्या बदलांपासून संरक्षण करते.
- प्लास्टिड्स (Plastids):
- केवळ वनस्पती पेशींमध्ये आढळतात.
- क्लोरोप्लास्ट्स: हिरवे रंगद्रव्य (Chlorophyll) असलेले, जे प्रकाशसंश्लेषणासाठी आवश्यक आहे.
- रिक्तिका (Vacuole):
- वनस्पती पेशींमध्ये मोठी आणि एकच रिक्तिका असते, तर प्राणी पेशींमध्ये लहान आणि अनेक रिक्तिका असतात.
- साठवण आणि संरचनात्मक आधारासाठी वापरली जाते.
6. प्रोकैरियोटिक आणि युकेरियोटिक पेशी
- प्रोकैरियोटिक पेशी (Prokaryotic Cells):
- केंद्रकाला केंद्रकीय पटल नसते.
- उदाहरण: जीवाणू (Bacteria) आणि नील-हरित शैवाल (Blue-Green Algae).
- युकेरियोटिक पेशी (Eukaryotic Cells):
- सुसंगठित केंद्रक आणि केंद्रकीय पटल असते.
- उदाहरण: वनस्पती आणि प्राणी पेशी.
7. वनस्पती आणि प्राणी पेशींची तुलना
| वैशिष्ट्य | वनस्पती पेशी | प्राणी पेशी |
|---|---|---|
| पेशीभित्तिका | उपस्थित (Cell Wall) | अनुपस्थित |
| प्लास्टिड्स | उपस्थित (उदा., क्लोरोप्लास्ट्स) | अनुपस्थित |
| रिक्तिका | मोठी आणि एकच | लहान आणि अनेक |
| आकार | सामान्यतः निश्चित | अनियमित किंवा लवचिक |
8. प्रात्यक्षिके (Activities)
- कांदा पेशींचे निरीक्षण (Activity 8.3):
- कांद्याच्या पातळ थराला मिथिलीन ब्ल्यूने रंगवून सूक्ष्मदर्शकाखाली निरीक्षण करा.
- पेशीपटल, पेशीभित्तिका, केंद्रक आणि पेशीद्रव दिसेल.
- मानवी गालातील पेशी (Activity 8.4):
- गालाच्या आतील पेशी टूथपिकने घेऊन मिथिलीन ब्ल्यू किंवा आयोडीनने रंगवून निरीक्षण करा.
- पेशीपटल, केंद्रक आणि पेशीद्रव दिसेल, परंतु पेशीभित्तिका अनुपस्थित असेल.
9. महत्त्वाच्या संज्ञा
- पेशी (Cell): सजीवांचे मूलभूत संरचनात्मक आणि कार्यात्मक एकक.
- जनुक (Gene): आनुवंशिकतेचे एकक, जे पालकांपासून संततीकडे वैशिष्ट्यांचे हस्तांतरण करते.
- प्रोटोप्लाझम (Protoplasm): पेशीतील जिवंत पदार्थ, ज्यामध्ये पेशीद्रव आणि केंद्रक यांचा समावेश होतो.
- क्लोरोप्लास्ट्स (Chloroplasts): हिरव्या रंगद्रव्यासह प्रकाशसंश्लेषणासाठी आवश्यक.
10. Questions (Exercises)
- खरे/खोटे:
- (a) एकपेशीय सजीवांचे शरीर एका पेशीचे असते. (खरे)
- (b) स्नायूपेशी शाखायुक्त असतात. (खोटे)
- (c) सजीवांचे मूलभूत एकक अवयव आहे. (खोटे)
- (d) अमीबाचा आकार अनियमित असतो. (खरे)
- मानवी चेतापेशीचे रेखाचित्र:
- कार्य: संदेशांचे वहन आणि शरीराच्या विविध भागांचे नियंत्रण व समन्वय.
- लघुटीप:
- पेशीद्रव: पेशीपटल आणि केंद्रक यांच्यामध्ये जेलीसारखा पदार्थ, ज्यामध्ये अवयवक असतात.
- केंद्रक: पेशीच्या कार्यांचे नियंत्रण आणि आनुवंशिकतेचे वहन.
- ऑर्गेनेल्स कोठे आढळतात?: पेशीद्रवामध्ये.
- वनस्पती आणि प्राणी पेशींचे रेखाचित्र आणि फरक:
- फरक: पेशीभित्तिका, प्लास्टिड्स, रिक्तिका.
- युकेरियोट्स आणि प्रोकैरियोट्समधील फरक:
- युकेरियोट्स: सुसंगठित केंद्रक, प्रोकैरियोट्स: केंद्रकीय पटल नसलेले.
- क्रोमोसोम कोठे आढळतात?: केंद्रकात. कार्य: जनुकांचे वहन आणि आनुवंशिकता.
- पेशी मूलभूत एकक का?: सर्व सजीव पेशींपासून बनलेले असतात आणि त्या सर्व कार्ये करतात.
- क्लोरोप्लास्ट्स फक्त वनस्पती पेशींमध्येच का?: कारण त्या प्रकाशसंश्लेषणासाठी आवश्यक हिरवे रंगद्रव्य (Chlorophyll) असतात.
11. विस्तारित शिक्षण (Extended Learning)
- सूक्ष्मदर्शकाच्या कार्याबद्दल जाणून घ्या.
- आनुवंशिक आजारांबद्दल माहिती घ्या.
- जनुकीय सुधारित पिकांबद्दल (GM Crops) माहिती घ्या.
- Bt कॉटनचे फायदे आणि तोटे याबद्दल माहिती घ्या.
पेशी: रचना आणि कार्य (UPSC/MPSC साठी नोट्स)
इयत्ता 8 वी च्या NCERT विज्ञान पाठ्यपुस्तकातील “पेशी – रचना आणि कार्य” या प्रकरणावर आधारित, UPSC आणि MPSC सारख्या स्पर्धा परीक्षांसाठी उपयुक्त, सचित्र नोट्स.
१. पेशीचा शोध (Discovery of the Cell)
- रॉबर्ट हूक (1665): यांनी सर्वप्रथम कॉर्क (झाडाच्या सालीचा भाग) च्या पातळ चकतीचे स्वतःच्या साध्या सूक्ष्मदर्शकाखाली निरीक्षण केले. त्यांना मधमाशीच्या पोळ्यासारखे अनेक छोटे छोटे कप्पे दिसले, ज्यांना त्यांनी ‘पेशी’ (Cell) असे नाव दिले. हूक यांनी पाहिलेल्या पेशी वास्तविक मृत पेशी होत्या.
- सुधारित सूक्ष्मदर्शक: पुढे सुधारित सूक्ष्मदर्शकांच्या शोधामुळे जिवंत पेशींचे तपशीलवार निरीक्षण करणे शक्य झाले, ज्यामुळे पेशींच्या रचनेबद्दल आणि कार्यांबद्दल अधिक सखोल माहिती मिळाली.
२. पेशी: सजीवांचा मूलभूत घटक (The Cell: Basic Unit of Life)
- मूलभूत रचनात्मक घटक: ज्याप्रमाणे विटा एकत्र करून एक इमारत तयार होते, त्याचप्रमाणे पेशी एकत्र येऊन प्रत्येक सजीवाचे शरीर तयार होते. म्हणूनच, पेशींना ‘सजीवांचे मूलभूत रचनात्मक आणि कार्यात्मक घटक’ म्हटले जाते.
- सजीव आणि निर्जीव: इमारतीतील विटा निर्जीव असतात, परंतु सजीवांमधील पेशी या जिवंत आणि अत्यंत जटिल रचना आहेत ज्या सर्व जैविक क्रिया पार पाडतात.
३. सजीवांमधील पेशींची विविधता (Variety in Cells)
सजीवांमध्ये पेशींची संख्या, आकार आणि आकारमान यांमध्ये मोठी विविधता आढळते.
अ) पेशींची संख्या (Number of Cells):
- एकपेशीय जीव (Unicellular Organisms): जे जीव फक्त एकाच पेशीपासून बनलेले असतात. ही एकच पेशी जीवनाची सर्व आवश्यक कार्ये (पचन, श्वसन, उत्सर्जन, प्रजनन) करते.
- उदा: अमिबा, पॅरामेशियम, जिवाणू.
- बहुपेशीय जीव (Multicellular Organisms): जे जीव अनेक पेशींपासून बनलेले असतात. या जीवांमध्ये वेगवेगळ्या कार्यांसाठी वेगवेगळ्या प्रकारच्या पेशींचे समूह (ऊती, अवयव) असतात.
- उदा: मानव, वनस्पती, हत्ती.
ब) पेशींचा आकार (Shape of Cells):
पेशींचा आकार त्यांच्या कार्यावर अवलंबून असतो. त्यामुळे त्यांचे आकार वेगवेगळे असतात.
- अनियमित आकार: अमिबा आणि मानवी रक्तातील पांढऱ्या रक्त पेशी (WBC) यांचा आकार अनियमित असतो व त्या आपला आकार बदलू शकतात.
- विविध निश्चित आकार:
- गोल/चपट्या (Spherical/Biconcave): लाल रक्त पेशी (Red Blood Cells).
- तर्कुरूप (Spindle-shaped): स्नायू पेशी (Muscle Cells).
- लांब आणि शाखायुक्त (Long and Branched): चेता पेशी (Nerve Cells), ज्या संदेशवहनाचे कार्य करतात.
क) पेशींचे आकारमान (Size of Cells):
- पेशी अत्यंत सूक्ष्म असतात आणि उघड्या डोळ्यांनी दिसत नाहीत. त्यांचे मोजमाप मायक्रोमीटर (µm) मध्ये केले जाते.
- सर्वात लहान पेशी: जिवाणू (Bacteria) पेशी (0.1 ते 0.5 µm).
- सर्वात मोठी पेशी: शहामृगाचे अंडे (170 मिमी x 130 मिमी), ही एकच पेशी आहे.
- महत्वाचा मुद्दा: पेशींच्या आकारमानाचा सजीवाच्या शरीराच्या आकाराशी थेट संबंध नसतो. हत्ती आणि उंदरातील चेता पेशींचे कार्य सारखेच असल्याने त्या लांब आणि शाखायुक्तच असतात.
४. पेशींचे भाग आणि अंगके (Parts of the Cell and Organelles)
वनस्पती पेशी (Plant Cell)
प्राणी पेशी (Animal Cell)
| भाग (Part) | वनस्पती पेशी (Plant Cell) | प्राणी पेशी (Animal Cell) | कार्य (Function) |
|---|---|---|---|
| पेशी भित्तिका (Cell Wall) | उपस्थित (सेल्युलोजने बनलेली) | अनुपस्थित | पेशीला निश्चित आकार आणि संरक्षण देणे. |
| पेशी पटल (Cell Membrane) | उपस्थित (पेशी भित्तिकेच्या आत) | उपस्थित (सर्वात बाहेरील आवरण) | पेशीतील पदार्थांच्या आत-बाहेर होणाऱ्या वहनावर नियंत्रण ठेवणे. (निवडक्षम पारपटल) |
| पेशीद्रव्य (Cytoplasm) | उपस्थित | उपस्थित | पेशीतील सर्व अंगके ज्यात विखुरलेली असतात असा जेलीसारखा पदार्थ. |
| केंद्रक (Nucleus) | उपस्थित (बहुतेकदा कडेला) | उपस्थित (बहुतेकदा मध्यभागी) | पेशीच्या सर्व कार्यांवर नियंत्रण ठेवणे; आनुवंशिक माहिती साठवणे. ‘पेशीचा मेंदू’ म्हणतात. |
| रिक्तिका (Vacuole) | एक मोठी, केंद्रीय रिक्तिका असते | अनेक लहान रिक्तिका असतात | पाणी, क्षार आणि टाकाऊ पदार्थांची साठवण करणे; पेशीला ताठरता देणे. |
| लवके (Plastids) | उपस्थित (उदा. हरितलवके) | अनुपस्थित | हरितलवके (Chloroplasts): प्रकाशसंश्लेषण करणे. |
५. आदिकेंद्रकी आणि दृश्यकेंद्रकी पेशी (Prokaryotic and Eukaryotic Cells)
| गुणधर्म (Property) | आदिकेंद्रकी पेशी (Prokaryotic Cell) | दृश्यकेंद्रकी पेशी (Eukaryotic Cell) |
|---|---|---|
| केंद्रक (Nucleus) | सुस्पष्ट केंद्रक नसते. केंद्रक पटल नसते. | सुस्पष्ट केंद्रक असते. केंद्रक पटल असते. |
| आनुवंशिक पदार्थ (Genetic Material) | पेशीद्रव्यात विखुरलेला असतो (न्यूक्लिऑइड). | केंद्रकात, गुणसूत्रांमध्ये असतो. |
| पटल-बद्ध अंगके (Membrane-bound Organelles) | अनुपस्थित (उदा. मायटोकॉन्ड्रिया, हरितलवके) | उपस्थित |
| आकारमान (Size) | सामान्यतः लहान (1-10 µm) | सामान्यतः मोठे (10-100 µm) |
| उदाहरण (Example) | जिवाणू (Bacteria), नील-हरित शैवाल | वनस्पती पेशी, प्राणी पेशी, कवक |
६. वनस्पती आणि प्राणी पेशींमधील मुख्य फरक (Key Differences between Plant and Animal Cells)
- पेशी भित्तिका (Cell Wall): वनस्पती पेशींमध्ये असते, प्राणी पेशींमध्ये नसते.
- लवके (Plastids): वनस्पती पेशींमध्ये हरितलवकांसारखी लवके असतात, प्राणी पेशींमध्ये नसतात.
- रिक्तिका (Vacuole): वनस्पती पेशींमध्ये एक मोठी, मध्यवर्ती रिक्तिका असते, तर प्राणी पेशींमध्ये अनेक लहान रिक्तिका असतात किंवा नसतात.
पेशी: रचना आणि कार्य
सजीवांच्या मूलभूत घटकाचा, म्हणजेच पेशीचा, अभ्यास करण्यासाठी तयार केलेले हे एक संपूर्ण इंटरॅक्टिव्ह साधन आहे. UPSC आणि MPSC सारख्या स्पर्धा परीक्षांसाठी आवश्यक असलेल्या पेशींच्या जटील संकल्पना सोप्या आणि आकर्षक पद्धतीने समजून घेण्यासाठी या ॲपचा वापर करा. वर दिलेल्या नेव्हिगेशन बारचा वापर करून तुम्ही थेट विशिष्ट विभागावर जाऊ शकता किंवा खाली स्क्रोल करून प्रत्येक विभागाचा सविस्तर अभ्यास करू शकता.
१. पेशीचा शोध (Discovery of the Cell)
जीवशास्त्रातील एक अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे पेशीचा शोध. या शोधामुळे सजीवांच्या मूलभूत रचनेबद्दल आणि कार्याबद्दलची आपली समज विकसित झाली. हा शोध कसा लागला हे जाणून घेणे महत्त्वाचे आहे.
१६६५: रॉबर्ट हूक आणि ‘पेशी’ शब्दाचा जन्म
इंग्लिश शास्त्रज्ञ **रॉबर्ट हूक** यांनी त्यांच्या स्वतः तयार केलेल्या सूक्ष्मदर्शकाखाली कॉर्कच्या (ओक वृक्षाच्या सालीचा भाग) पातळ चकतीचे निरीक्षण केले. त्यांना मधमाशीच्या पोळ्यातील कप्प्यांप्रमाणे लहान लहान रिकाम्या जागा दिसल्या. या रिकाम्या कप्प्यांना त्यांनी ‘सेल्युला’ (लॅटिनमध्ये ‘लहान खोली’) या शब्दावरून **’पेशी’ (Cell)** असे नाव दिले. हूक यांनी पाहिलेल्या पेशी या मृत होत्या, कारण त्यात फक्त पेशी भित्तिका शिल्लक होत्या.
नंतरचे महत्त्वपूर्ण शोध
पुढे **ॲन्टोन व्हॅन लीउवेनहोक** या डच शास्त्रज्ञाने प्रथमच जिवंत पेशींचे (उदा. जिवाणू, रक्तातील पेशी) निरीक्षण केले. त्यानंतर, १९व्या शतकात सुधारित सूक्ष्मदर्शकांच्या विकासामुळे आणि श्लायडेन व श्वान यांच्या **पेशी सिद्धांतामुळे** (Cell Theory) पेशी हेच सजीवांचे रचनात्मक आणि कार्यात्मक एकक आहेत हे सिद्ध झाले.
२. सजीवांमधील पेशींची विविधता (Variety in Cells)
सजीवांच्या जगात पेशींची संख्या, आकार आणि आकारमान यांमध्ये प्रचंड विविधता आढळते. ही विविधता त्यांच्या कार्यांशी थेट संबंधित असते. उदाहरणार्थ, बहुपेशीय सजीवांमध्ये, जसे की मानव, पेशींचे त्यांच्या कार्यानुसार विभाजन (Cell Differentiation) झालेले असते. चेता पेशी लांब आणि शाखायुक्त असतात कारण त्यांना शरीराच्या दूरवरच्या भागांपर्यंत संदेश पोहोचवायचे असतात, तर स्नायू पेशी आकुंचन आणि प्रसरणासाठी तर्कुरूप असतात. पेशींचे आकारमान त्यांच्या कार्यावर अवलंबून असते, सजीवाच्या आकारावर नाही.
टीप: Y-अक्ष लॉगरिदमिक स्केलमध्ये आहे, ज्यामुळे खूप मोठ्या आणि खूप लहान आकारांमधील फरक एकाच आलेखात दाखवता येतो.
३. तुलनात्मक रचना (Interactive Comparison)
वनस्पती आणि प्राणी या दोन्ही दृश्यकेंद्रकी पेशी असल्या तरी, त्यांच्या जीवनशैलीतील फरकांमुळे त्यांच्या रचनेत काही मूलभूत फरक आढळतात. वनस्पती स्थिर असतात आणि स्वतःचे अन्न स्वतः तयार करतात, तर प्राणी अन्नासाठी फिरतात. याच कारणामुळे वनस्पती पेशींना अतिरिक्त संरक्षणासाठी पेशी भित्तिका आणि अन्न तयार करण्यासाठी हरितलवके असतात. खालील इंटरॅक्टिव्ह आकृत्या वापरून या फरकांचा आणि साम्यांचा अभ्यास करा. अधिक माहितीसाठी आकृतीतील भागांवर क्लिक करा.
एखादे अंगक निवडा
आकृतीमधील कोणत्याही भागावर क्लिक करून त्याची सविस्तर माहिती येथे पहा.
४. पेशींचे प्रकार: आदिकेंद्रकी विरुद्ध दृश्यकेंद्रकी
पेशींच्या उत्क्रांतीमधील सर्वात मोठा टप्पा म्हणजे केंद्रकाचा विकास. यावरून पेशींचे दोन मुख्य प्रकार पडतात: आदिकेंद्रकी (Prokaryotic), ज्यांची रचना साधी असते, आणि दृश्यकेंद्रकी (Eukaryotic), ज्यांची रचना अधिक जटील आणि संघटित असते. यांतील फरक समजून घेणे जीवशास्त्राच्या अभ्यासासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
आदिकेंद्रकी पेशी (Prokaryotic)
या पेशींमध्ये सुस्पष्ट केंद्रक आणि इतर पटल-बद्ध अंगके (membrane-bound organelles) नसतात. त्यांचा आनुवंशिक पदार्थ (DNA) पेशीद्रव्यातच ‘न्यूक्लिऑइड’ नावाच्या भागात असतो.
- केंद्रक: केंद्रक पटल नसल्याने अविकसित.
- अंगके: मायटोकॉन्ड्रिया, हरितलवके, गॉल्गी बॉडीज यांसारखी अंगके नसतात.
- आकारमान: सामान्यतः लहान (1-10 µm).
- उदाहरण: जिवाणू (Bacteria), आर्कीया (Archaea).
दृश्यकेंद्रकी पेशी (Eukaryotic)
या पेशींमध्ये केंद्रक पटलाने वेढलेले सुस्पष्ट केंद्रक असते. तसेच, विविध कार्यांसाठी विशेष पटल-बद्ध अंगके असतात, ज्यामुळे पेशींचे कार्य अधिक कार्यक्षमतेने चालते.
- केंद्रक: केंद्रक पटलासह सुविकसित.
- अंगके: विविध पटल-बद्ध अंगके उपस्थित.
- आकारमान: सामान्यतः मोठे (10-100 µm).
- उदाहरण: वनस्पती, प्राणी, कवक, प्रोटिस्टा.
By
