इयत्ता ७ वी: भूगोल इंटरॅक्टिव्ह नोट्स
सूर्य, चंद्र आणि पृथ्वी
या विभागात आपण सूर्य, चंद्र आणि पृथ्वी यांच्यातील गती, स्थिती, चंद्रकला, ग्रहणे आणि ऋतू निर्मिती यांसारख्या खगोलशास्त्रीय संकल्पनांची माहिती घेऊ.
चंद्राची उपभू व अपभू स्थिती
चंद्राला अक्षीय व कक्षीय गती असून, त्याच्या लंबवर्तुळाकार कक्षेमुळे पृथ्वीपासूनचे अंतर बदलते.
उपभू (जवळ)
३,५६,००० किमी
अपभू (लांब)
४,०७,००० किमी
ग्रहणे: एक खगोलीय घटना
सूर्य, चंद्र व पृथ्वी एका सरळ रेषेत व एकाच पातळीत आल्यावर ग्रहणे होतात.
सूर्यग्रहण
सूर्य-चंद्र-पृथ्वी (अमावस्या)
चंद्रग्रहण
सूर्य-पृथ्वी-चंद्र (पौर्णिमा)
ऋतू निर्मिती
पृथ्वीच्या कल्लेल्या आस आणि परिभ्रमण यामुळे ऋतू बदलतात. यामुळे दिवस व रात्र लहान-मोठे होतात.
२३.५° कललेला आस
- अयन दिन: २१ जून आणि २२ डिसेंबर
- संपात दिन: २१ मार्च आणि २३ सप्टेंबर
भरती-ओहोटीचे प्रकार
चंद्र व सूर्य यांच्या गुरुत्वाकर्षणामुळे समुद्राच्या पाण्याची पातळी नियमितपणे बदलते.
🌝 उधाणाची भरती
सूर्य, चंद्र, पृथ्वी एका रेषेत (अमावस्या/पौर्णिमा)
🌓 भांगाची भरती
सूर्य, चंद्र, पृथ्वी काटकोनात (अष्टमी)
हवामान: दाब आणि वारे
या विभागात हवेचा दाब, त्याचे तापमानाशी असलेले संबंध आणि त्यामुळे निर्माण होणारे विविध प्रकारचे वारे (ग्रहीय, स्थानिक, हंगामी) यांची माहिती दिली आहे.
हवेचा दाब आणि तापमान
तापमान वाढल्यास हवेचा दाब कमी होतो. या असमान वितरणामुळे पृथ्वीवर विविध दाबपट्टे निर्माण झाले आहेत.
जास्त तापमान = कमी दाब
कमी तापमान = जास्त दाब
ग्रहीय वारे
जास्त दाबाच्या पट्ट्यांकडून कमी दाबाच्या पट्ट्यांकडे वर्षभर वाहणाऱ्या वाऱ्यांना ग्रहीय वारे म्हणतात. उदा. पूर्वीय, पश्चिमी, ध्रुवीय वारे.
हंगामी वारे (मोसमी)
जमीन व पाणी यांच्या असमान तापण्यामुळे ऋतूनुसार दिशा बदलणारे वारे म्हणजे मोसमी वारे. भारतीय उपखंडावर यांचा मोठा प्रभाव असतो.
स्थानिक वारे
प्रदेशानुसार निर्माण होणारे काही प्रमुख स्थानिक वारे:
आवर्त आणि प्रत्यावर्त
🌪️ आवर्त (चक्रीवादळ)
कमी दाबाच्या केंद्राभोवती वेगाने वारे वाहतात. यामुळे हवामान अस्थिर होऊन पाऊस पडतो.
☀️ प्रत्यावर्त
जास्त दाबाच्या केंद्रातून वारे बाहेर वाहतात. यावेळी आकाश निरभ्र व हवामान शांत असते.
नैसर्गिक प्रदेश
हवामान, वनस्पती आणि प्राणी जीवन यानुसार विभागलेल्या जगातील विविध नैसर्गिक प्रदेशांची माहिती घेण्यासाठी खालील कार्डवर क्लिक करा.
शेती आणि मानवी वस्ती
या विभागात आपण शेतीचे विविध प्रकार आणि मानवी वस्तीच्या रचनेवर परिणाम करणाऱ्या घटकांचा अभ्यास करू.
शेतीचे प्रकार
निर्वाह शेती
कुटुंबाची गरज भागवण्यासाठी केली जाणारी शेती. यात सखोल आणि स्थलांतरित शेतीचा समावेश होतो.
व्यापारी शेती
उत्पादन मुख्यत्वे विक्रीसाठी घेतले जाते. उदा. विस्तृत, मळ्याची, मंडई बागायती शेती.
फलोत्पादन शेती
फळे आणि फुलांच्या उत्पादनावर लक्ष केंद्रित करणारी शेती.
मानवी वस्तीचे प्रकार
🏡 विखुरलेली वस्ती
घरे दूर दूर व संख्येने कमी असतात. (उदा. पाडा, वाडी)
🏘️ केंद्रित वस्ती
पाणवठे, सुपीक जमीन अशा ठिकाणी घरे एकत्रित आढळतात.
🛣️ रेषाकृती वस्ती
रस्ता, नदी, किंवा समुद्रकिनाऱ्यालगत एका रेषेत घरे आढळतात.

