प्राण्यांच्या पोषणाची प्रक्रिया

प्राण्यांमधील पोषणात अन्न ग्रहण करण्याची पद्धत आणि शरीरात त्याचा वापर यांचा समावेश होतो. अन्नाचे पचन ही एक गुंतागुंतीची प्रक्रिया आहे, ज्यामध्ये अन्नातील जटिल घटक (जसे की कर्बोदके) साध्या घटकांमध्ये रूपांतरित केले जातात. या प्रक्रियेला पचन (Digestion) म्हणतात.

अन्न ग्रहणाच्या विविध पद्धती

वेगवेगळे प्राणी वेगवेगळ्या पद्धतींनी अन्न ग्रहण करतात.

• मधमाशी आणि फुलपाखरू: फुलांमधील मकरंद (nectar) शोषून घेतात. 🐝
• मानवी बाळ आणि काही प्राणी: आईचे दूध पितात. 👶
• अजगर: आपले भक्ष्य थेट गिळतो. 🐍
• जलचर प्राणी: पाण्यावर तरंगणारे अन्नाचे कण खातात. 🐠
• गोगलगाय: पाने आणि कीटक खाते. 🐌
• अमीबा: आपल्या छद्मपादांनी (pseudopodia) अन्नकण पकडतो आणि गिळतो.

मानवातील पचन

मानवी पचनसंस्था ही एक लांब नळीसारखी रचना आहे, ज्याला अन्ननलिका (Alimentary Canal) म्हणतात. यात खालील भागांचा समावेश होतो:

1. मुखगुहा (Buccal Cavity):
   • अन्न तोंडात घेतले जाते, या क्रियेला अंतर्ग्रहण (Ingestion) म्हणतात.
   • दात अन्नाचे लहान तुकडे करतात.
   • लाळ ग्रंथींमधून (Salivary Glands) स्रवणारी लाळ (Saliva) अन्नात मिसळते. लाळेतील अमायलेज (Amylase) नावाचे विकर (enzyme) स्टार्चचे रूपांतर साध्या शर्करेत करते.
   • जीभ अन्न लाळेत मिसळण्यास आणि गिळण्यास मदत करते.
2. अन्ननलिका (Oesophagus/Food Pipe):
   • गिळलेले अन्न अन्ननलिकेतून छातीच्या पोकळीतून खाली जाते.
   • अन्ननलिकेच्या भिंतींच्या हालचालीमुळे अन्न पुढे ढकलले जाते.
3. जठर (Stomach):
   • ही एक जाड भिंतीची पिशवी असून ‘J’ आकाराची असते.
   • जठराच्या आतील भिंती श्लेष्म (Mucus), हायड्रोक्लोरिक आम्ल (Hydrochloric Acid) आणि पाचक रस (Digestive Juices) स्रवतात.
     • श्लेष्म: जठराच्या आतील अस्तराचे आम्लापासून संरक्षण करते.
     • हायड्रोक्लोरिक आम्ल: अन्नातील जीवाणू नष्ट करते आणि जठरातील माध्यम आम्लयुक्त बनवते, जे पाचक रसांना कार्य करण्यास मदत करते.
     • पाचक रस: प्रथिनांचे विघटन साध्या पदार्थांमध्ये करतात.
4. लहान आतडे (Small Intestine):
   • ही सुमारे ७.५ मीटर लांब आणि अत्यंत गुंडाळलेली नळी आहे.
   • येथे यकृत (Liver) आणि स्वादुपिंड (Pancreas) या ग्रंथींमधून स्राव येतात.
     • यकृत: शरीरातील सर्वात मोठी ग्रंथी असून पित्तरस (Bile Juice) स्रवते, जो पित्ताशयात (Gall Bladder) साठवला जातो. पित्तरस चरबीच्या पचनात महत्त्वाची भूमिका बजावतो.
     • स्वादुपिंड: स्वादुरस (Pancreatic Juice) स्रवते, जो कर्बोदके, चरबी आणि प्रथिनांवर क्रिया करून त्यांचे साध्या स्वरूपात रूपांतर करतो.
   • लहान आतड्याच्या भिंतीतून स्रवणारे रस पचनाची क्रिया पूर्ण करतात.
     • कर्बोदकांचे विघटन ग्लुकोजसारख्या साध्या शर्करेत होते.
     • चरबीचे विघटन फॅटी ऍसिड आणि ग्लिसरॉलमध्ये होते.
     • प्रथिनांचे विघटन अमिनो ऍसिडमध्ये होते.
5. पचलेल्या अन्नाचे शोषण (Absorption):
   • पचलेले अन्न लहान आतड्याच्या भिंतीतील रक्तवाहिन्यांमध्ये शोषले जाते. या प्रक्रियेला शोषण म्हणतात.
   • लहान आतड्याच्या आतील पृष्ठभागावर बोटांसारखी हजारो प्रवर्धने असतात, ज्यांना रसांकुर (Villi) म्हणतात. रसांकुरांमुळे पचलेले अन्न शोषण्यासाठी पृष्ठभागाचे क्षेत्रफळ वाढते.
6. मोठे आतडे (Large Intestine):
   • हे लहान आतड्यापेक्षा रुंद आणि सुमारे १.५ मीटर लांब असते.
   • न पचलेल्या अन्नातील पाणी आणि काही क्षार शोषून घेणे हे त्याचे मुख्य कार्य आहे.
   • उरलेला टाकाऊ पदार्थ मलाशयात (Rectum) जातो आणि अर्ध-घन विष्ठेच्या (Faeces) रूपात राहतो.
7. उत्सर्जन (Egestion):
   • ही विष्ठा वेळोवेळी गुदद्वारातून (Anus) बाहेर टाकली जाते. या क्रियेला उत्सर्जन म्हणतात.

गवत खाणाऱ्या प्राण्यांमधील पचन

• गाय, म्हैस यांसारखे गवत खाणारे प्राणी (Ruminants) गवत भराभर खाऊन गिळतात आणि जठराच्या एका भागात साठवतात, ज्याला रूमेन (Rumen) म्हणतात.
• येथे अन्नाचे अर्धवट पचन होते, ज्याला कडब (Cud) म्हणतात.
• नंतर, हे कडब लहान गोळ्यांच्या स्वरूपात पुन्हा तोंडात येते आणि प्राणी ते चघळतात. या प्रक्रियेला रवंथ करणे (Rumination) म्हणतात.
• गवतामध्ये सेल्युलोज (Cellulose) नावाचे कर्बोदक जास्त प्रमाणात असते. रवंथ करणाऱ्या प्राण्यांच्या रूमेनमध्ये असलेल्या विशिष्ट जीवाणूंमुळे सेल्युलोजचे पचन होते, जे मानवामध्ये होऊ शकत नाही.

अमीबामधील पोषण

• अमीबा हा एकपेशीय सूक्ष्मजीव आहे.
• तो आपल्या छद्मपादांच्या (Pseudopodia) साहाय्याने अन्नकण पकडतो.
• अन्नकण अन्नरिक्तिका (Food Vacuole) मध्ये बंदिस्त होतो, जिथे पाचक रसांद्वारे त्याचे पचन होते.
• पचलेले अन्न शोषले जाते आणि न पचलेला भाग बाहेर टाकला जातो.