४ जुलै २०२५ रोजीच्या चालू घडामोडींचे मराठीत सारां

विषयांची अनुक्रमणिका (Headlines)

• उच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांना पदावरून दूर करणे – GS पेपर २
• यूएसएआयडी (USAID) – पूर्व परीक्षा (Prelims)
• समाजवाद, धर्मनिरपेक्षता – GS पेपर २
• बोनालू उत्सव – पूर्व परीक्षा (Prelims)
• संरक्षण अधिग्रहण परिषद (DAC) – GS पेपर २, ३
• अपाचे हेलिकॉप्टर – GS पेपर ३

१. उच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांना पदावरून दूर करणे

• विषय: अलाहाबाद उच्च न्यायालयाचे न्यायाधीश न्यायमूर्ती यशवंत वर्मा यांना पदावरून दूर करण्याची प्रक्रिया.
• संबंधित GS पेपर: GS २
• ठळक मुद्दे:
  • संदर्भ: न्यायमूर्ती यशवंत वर्मा यांच्या अधिकृत निवासस्थानी जळालेल्या चलनी नोटा सापडल्याने, केंद्र सरकार संसदेच्या पावसाळी अधिवेशनात त्यांना पदावरून दूर करण्याचा प्रस्ताव आणण्याच्या तयारीत आहे.
  • राजकीय पाठिंबा: या प्रस्तावाला अनेक प्रमुख राजकीय पक्षांनी तत्वतः पाठिंबा दर्शवला आहे. केंद्रीय संसदीय कामकाज मंत्री किरेन रिजिजू यांनी ही माहिती दिली.
  • प्रक्रिया:
    • न्यायाधीशांना पदावरून दूर करण्याचा प्रस्ताव दाखल करण्यासाठी लोकसभेत किमान १०० सदस्यांच्या किंवा राज्यसभेत किमान ५० सदस्यांच्या स्वाक्षरीची आवश्यकता असते.
    • प्रस्ताव स्वीकारल्यानंतर, सभागृहाचे अध्यक्ष एक त्रिसदस्यीय समिती स्थापन करतात, ज्यामध्ये सर्वोच्च न्यायालयाचे न्यायाधीश, उच्च न्यायालयाचे मुख्य न्यायाधीश आणि एक प्रख्यात कायदेतज्ज्ञ यांचा समावेश असतो. ही समिती तीन महिन्यांत आपला अहवाल सादर करते.
  • पदावरून दूर करण्याची कारणे: राज्यघटनेच्या कलम १२४ आणि २१८ नुसार, “सिद्ध गैरवर्तन” (proved misbehaviour) किंवा “अक्षमता” (incapacity) या कारणास्तव राष्ट्रपती न्यायाधीशांना पदावरून दूर करू शकतात. यासाठी संसदेच्या दोन्ही सभागृहांनी विशेष बहुमताने (उपस्थित आणि मतदान करणाऱ्या सदस्यांपैकी दोन-तृतीयांश) प्रस्ताव मंजूर करणे आवश्यक आहे.

२. यूएसएआयडी (USAID – युनायटेड स्टेट्स एजन्सी फॉर इंटरनॅशनल डेव्हलपमेंट)

• विषय: USAID च्या निधी थांबल्याने बंद पडलेले ट्रान्सजेंडर व्यक्तींसाठीचे क्लिनिक पुन्हा सुरू.
• संबंधित GS पेपर: पूर्व परीक्षा (Prelims)
• ठळक मुद्दे:
  • संदर्भ: भारतातील ट्रान्सजेंडर व्यक्तींसाठी असलेले पहिले आरोग्य क्लिनिक ‘मित्र क्लिनिक’, जे USAID कडून निधी थांबल्यामुळे बंद झाले होते, ते आता ‘सबरंग क्लिनिक’ या नवीन नावाने आणि टाटा ट्रस्टच्या आर्थिक मदतीने पुन्हा सुरू झाले आहे.
  • USAID बद्दल:
    • ही एक स्वतंत्र अमेरिकन सरकारी एजन्सी आहे जी परदेशी मदत आणि विकास सहाय्यासाठी जबाबदार आहे.
    • याची स्थापना १९६१ मध्ये राष्ट्राध्यक्ष जॉन एफ. केनेडी यांनी केली होती.
    • याचे मुख्यालय वॉशिंग्टन डी.सी. येथे आहे.
  • उद्दिष्ट्ये: विकसनशील देशांमध्ये गरिबी कमी करणे, शिक्षण आणि आरोग्य सेवांना प्रोत्साहन देणे, लोकशाही आणि सुशासन मजबूत करणे हे USAID चे मुख्य उद्दिष्ट आहे.

३. समाजवाद आणि धर्मनिरपेक्षता

• विषय: राज्यघटनेच्या प्रस्तावनेतून ‘समाजवाद’ आणि ‘धर्मनिरपेक्षता’ हे शब्द काढून टाकण्याच्या मागणीवरील चर्चा.
• संबंधित GS पेपर: GS २
• ठळक मुद्दे:
  • संदर्भ: राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या (RSS) नेतृत्वाने राज्यघटनेच्या प्रस्तावनेतून ‘समाजवाद’ आणि ‘धर्मनिरपेक्षता’ हे शब्द काढून टाकण्याची मागणी केली आहे, ज्यावर लेखक एम.ए. बेबी यांनी टीका केली आहे.
  • ऐतिहासिक पार्श्वभूमी: हे शब्द १९७६ मध्ये ४२ व्या घटनादुरुस्तीद्वारे आणीबाणीच्या काळात प्रस्तावनेत जोडले गेले होते.
  • लेखकाचे मत:
    • समाजवाद आणि धर्मनिरपेक्षता ही मूल्ये केवळ प्रस्तावनेत नाहीत, तर ती संपूर्ण संविधानात, विशेषतः मार्गदर्शक तत्त्वे आणि मूलभूत हक्कांमध्ये विणलेली आहेत.
    • सर्वोच्च न्यायालयाने ‘धर्मनिरपेक्षता’ हे राज्यघटनेच्या ‘मूलभूत संरचनेचा’ (Basic Structure) भाग असल्याचे वारंवार म्हटले आहे, ज्यात संसद बदल करू शकत नाही.
    • हे शब्द काढून टाकण्याची मागणी म्हणजे भारताच्या प्रजासत्ताकाच्या मूळ कल्पनेवर हल्ला आहे आणि याचा उद्देश भारताला एक धर्माधिष्ठित राष्ट्र बनवणे आहे.

४. बोनालू उत्सव

• विषय: तेलंगणामध्ये साजरा होणारा बोनालू उत्सव.
• संबंधित GS पेपर: पूर्व परीक्षा (Prelims)
• ठळक मुद्दे:
  • स्वरूप: बोनालू हा एक हिंदू सण आहे, ज्यामध्ये देवी महाकालीची पूजा केली जाते. हा तेलंगणा राज्यात महिनाभर चालणारा एक प्रमुख उत्सव आहे.
  • कालावधी: हा सण सामान्यतः आषाढ महिन्यात (जुलै/ऑगस्ट) साजरा केला जातो.
  • ठिकाण: हा सण हैदराबाद आणि सिकंदराबाद या जुळ्या शहरांसह तेलंगणाच्या इतर भागांमध्ये साजरा केला जातो.
  • परंपरा:
    • ‘बोनम’ म्हणजे तेलुगूमध्ये ‘जेवण’, जे देवीला अर्पण केले जाते. यात दूध आणि गुळाने शिजवलेला भात मातीच्या किंवा पितळेच्या भांड्यातून देवीला अर्पण केला जातो.
    • महिला ही भांडी डोक्यावर घेऊन मंदिरांमध्ये जातात.
    • हा उत्सव नवस पूर्ण झाल्यानंतर देवीचे आभार मानण्याचा एक प्रकार मानला जातो.

५. संरक्षण अधिग्रहण परिषद (Defence Acquisition Council – DAC)

• विषय: DAC ने ₹१.०५ लाख कोटींच्या स्वदेशी संरक्षण खरेदी प्रस्तावांना मंजुरी दिली.
• संबंधित GS पेपर: GS २, ३
• ठळक मुद्दे:
  • निर्णय: संरक्षण मंत्री राजनाथ सिंह यांच्या अध्यक्षतेखालील संरक्षण अधिग्रहण परिषदेने (DAC) १० भांडवली अधिग्रहण प्रस्तावांना मंजुरी दिली आहे, ज्याचे एकूण मूल्य ₹१.०५ लाख कोटी आहे. ही सर्व खरेदी स्वदेशी स्त्रोतांकडून केली जाईल.
  • प्रमुख खरेदी:
    • भारतीय लष्करासाठी ₹३०,००० कोटी किमतीच्या स्वदेशी क्विक रिॲक्शन सरफेस-टू-एअर मिसाईल (QRSAM) प्रणालीच्या खरेदीला मंजुरी देण्यात आली आहे.
    • या खरेदीचा उद्देश पाकिस्तान सीमेवर भारताची हवाई संरक्षण क्षमता वाढवणे आहे.
  • DAC बद्दल:
    • DAC ही संरक्षण मंत्रालयातील नवीन धोरणे आणि तिन्ही सेवांसाठी (लष्कर, नौदल आणि हवाई दल) भांडवली खरेदीवर निर्णय घेणारी सर्वोच्च संस्था आहे.
    • संरक्षण मंत्री या परिषदेचे अध्यक्ष असतात.
    • याची स्थापना २००१ मध्ये कारगिल युद्धानंतर मंत्र्यांच्या गटाच्या शिफारशींनुसार करण्यात आली होती.

६. अपाचे हेलिकॉप्टर

• विषय: अमेरिकेकडून भारताला अपाचे लढाऊ हेलिकॉप्टरचा पुरवठा.
• संबंधित GS पेपर: GS ३
• ठळक मुद्दे:
  • पुरवठा: अमेरिकेकडून ३ अपाचे AH-64E लढाऊ हेलिकॉप्टरची पहिली बॅच १५ जुलैपर्यंत भारतात दाखल होईल. दुसरी बॅच नोव्हेंबरपर्यंत येईल.
  • पार्श्वभूमी: भारताचे संरक्षण मंत्री राजनाथ सिंह आणि अमेरिकेचे संरक्षण सचिव पीट हेगसेथ यांच्यात झालेल्या चर्चेनंतर हा निर्णय झाला.
  • करार: २०२० मध्ये भारतीय लष्करासाठी सहा अतिरिक्त अपाचे हेलिकॉप्टरच्या खरेदीसाठी भारत सरकारने बोईंग कंपनीसोबत करार केला होता.
  • महत्व:
    • अपाचे हेलिकॉप्टर हे जगातील सर्वात प्रगत मल्टी-रोल लढाऊ हेलिकॉप्टर आहे.
    • हे हेलिकॉप्टर भारतीय लष्कराच्या ताफ्यात स्वदेशी लाइट कॉम्बॅट हेलिकॉप्टर ‘प्रचंड’ नंतर दुसरे लढाऊ हेलिकॉप्टर असेल. यामुळे लष्कराच्या लढाऊ क्षमतेत आणखी वाढ होईल.