अनुक्रमणिका

1. बिहारच्या मतदार यादीत परदेशी नागरिक
   • निवडणूक आयोगाची कारवाई
   • भारतीय निवडणूक आयोगाबद्दल (ECI)
2. राज्यसभेवर नवीन नामनिर्देशन
   • नामनिर्देशित सदस्य
   • राज्यसभा नामनिर्देशनाविषयी घटनात्मक तरतुदी
3. धूर आणि सल्फर: पर्यावरण नियमांमध्ये बदल
   • फ्लू गॅस डिसल्फरायझेशन (FGD) प्रणालीला सूट
   • FGD तंत्रज्ञान काय आहे?
4. भारताची विमान वाहतूक उद्योग: एक आढावा
   • अहमदाबाद विमान अपघाताचा प्राथमिक अहवाल
   • क्रू रिसोर्स मॅनेजमेंटची गरज
5. धर्मनिरपेक्षता: एक विश्लेषण
   • भारतीय धर्मनिरपेक्षतेची ऐतिहासिक मुळे
   • घटनेतील धर्मनिरपेक्षतेचे स्थान
6. कार्बन क्रेडिट ट्रेडिंग योजना
   • उत्सर्जन तीव्रता લક્ષ્યાંक
   • लक्ष્યાંकांच्या महत्त्वाकांक्षेचे मूल्यांकन
7. भारतातील रोजगार: बदलणारे स्वरूप
   • युवकांमधील बेरोजगारी आणि कौशल्याची कमतरता
   • आवश्यक संरचनात्मक सुधारणा
8. अंदमानातील जारवा जमात आणि जनगणना
   • जनगणनेतील आव्हाने
   • विशेषतः असुरक्षित आदिवासी गट (PVTGs)
9. मागील वर्षाचे प्रश्न (PYQ) – मुख्य परीक्षा
10. सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQs)

चालू घडामोडींचे सविस्तर विश्लेषण

१. बिहारच्या मतदार यादीत परदेशी नागरिक (GS पेपर २)

निवडणूक आयोगाने (EC) जाहीर केले आहे की, बिहारमध्ये घरोघरी जाऊन मतदार याद्यांच्या पडताळणीदरम्यान नेपाळ, बांगलादेश आणि म्यानमारमधील अनेक नागरिक मतदार म्हणून नोंदणीकृत असल्याचे आढळले आहे. ही पडताळणी ‘विशेष सघन पुनरीक्षण’ (Special Intensive Revision – SIR) प्रक्रियेअंतर्गत करण्यात आली, जी २५ जून रोजी सुरू झाली. बूथ-स्तरीय अधिकाऱ्यांनी (BLOs) केलेल्या या पडताळणीनंतर, अशा परदेशी नागरिकांची नावे ३० सप्टेंबर रोजी प्रसिद्ध होणाऱ्या अंतिम मतदार यादीतून वगळण्यात येतील. या प्रक्रियेवर विरोधी पक्षांच्या ‘इंडिया’ आघाडीने प्रश्नचिन्ह निर्माण केले असून, निवडणूक आयोगाच्या डेटावर अविश्वास दाखवला आहे.

• भारतीय निवडणूक आयोग (ECI): ही एक स्थायी घटनात्मक संस्था आहे, जिची स्थापना २५ जानेवारी १९५० रोजी झाली. हा दिवस ‘राष्ट्रीय मतदार दिन’ म्हणून साजरा केला जातो. राज्यघटनेच्या भाग १५ मधील कलम ३२४ ते ३२९ मध्ये आयोगाशी संबंधित तरतुदी आहेत. आयोग लोकसभा, राज्यसभा, राज्य विधानसभा, राष्ट्रपती आणि उपराष्ट्रपती पदाच्या निवडणुकांचे यशस्वीपणे संचालन करतो.

२. राज्यसभेवर नवीन नामनिर्देशन (GS पेपर २)

राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू यांनी चार नवीन सदस्यांना राज्यसभेवर नामनिर्देशित केले आहे. यात माजी परराष्ट्र सचिव हर्षवर्धन श्रृंगला, २६/११ मुंबई हल्ल्यातील विशेष सरकारी वकील उज्ज्वल निकम, केरळमधील भाजप नेते आणि शिक्षक सी. सदानंदन, आणि दिल्लीस्थित इतिहासकार मीनाक्षी जैन यांचा समावेश आहे.

• राज्यसभा नामनिर्देशन आणि घटनात्मक तरतुदी: राज्यघटनेच्या कलम ८० नुसार, राष्ट्रपती साहित्य, विज्ञान, कला आणि समाजसेवा या क्षेत्रांतील विशेष ज्ञान किंवा व्यावहारिक अनुभव असलेल्या १२ सदस्यांना राज्यसभेवर नामनिर्देशित करू शकतात.
  • अधिकार आणि विशेषाधिकार: नामनिर्देशित सदस्यांना निवडून आलेल्या खासदारांप्रमाणेच सर्व अधिकार आणि विशेषाधिकार मिळतात.
  • मतदानाचा हक्क: हे सदस्य राष्ट्रपती निवडणुकीत मतदान करू शकत नाहीत, परंतु ते उपराष्ट्रपती निवडणुकीत आणि राष्ट्रपतींवरील महाभियोग प्रक्रियेत भाग घेऊ शकतात.

३. धूर आणि सल्फर: पर्यावरण नियमांमध्ये बदल (GS पेपर ३)

पर्यावरण मंत्रालयाने भारतातील बहुतांश कोळसा-आधारित वीज प्रकल्पांना सल्फर डायऑक्साइड (SO₂) उत्सर्जन कमी करण्यासाठी अनिवार्य असलेल्या ‘फ्लू गॅस डिसल्फरायझेशन’ (FGD) प्रणाली बसवण्यापासून सूट दिली आहे. २०१५ मध्ये हे अनिवार्य करण्यात आले होते, परंतु आतापर्यंत केवळ ८% युनिट्समध्येच ही प्रणाली बसवण्यात आली आहे.

• सूट देण्याची कारणे: सरकारने यासाठी भारतीय कोळशात सल्फरचे प्रमाण कमी असणे, FGD प्रणालीचा उच्च खर्च, मर्यादित विक्रेते आणि COVID-19 महामारीमुळे आलेले व्यत्यय ही कारणे दिली आहेत.
• FGD तंत्रज्ञान: हे तंत्रज्ञान जीवाश्म इंधन (कोळसा, तेल) जाळल्यामुळे निर्माण होणाऱ्या वायूंमधून सल्फर डायऑक्साइड शोषून घेते. यामुळे आम्ल पावसाचा (Acid Rain) धोका कमी होतो, जो पिके, इमारती आणि पर्यावरणासाठी हानिकारक असतो.
• नवीन नियम: एनसीआरच्या १० किमी त्रिज्येतील, १० लाखांपेक्षा जास्त लोकसंख्या असलेल्या शहरांमधील आणि प्रदूषण हॉटस्पॉटमधील वीज प्रकल्पांना मात्र २०२८ पर्यंत FGD बसवणे अनिवार्य असेल.

४. भारताची विमान वाहतूक उद्योग: एक आढावा (GS पेपर ३)

१२ जून २०२५ रोजी अहमदाबादमध्ये झालेल्या एअर इंडियाच्या बोईंग ७८७-८ विमान अपघाताच्या प्राथमिक अहवालात धक्कादायक माहिती समोर आली आहे. विमानाने धावपट्टीवरून उड्डाण घेताच दोन्ही इंजिनचे इंधन नियंत्रण स्विच (fuel control switches) एका सेकंदाच्या अंतराने ‘रन’ (Run) वरून ‘कटऑफ’ (Cutoff) स्थितीत गेले, ज्यामुळे इंजिन बंद पडले.

• क्रू रिसोर्स मॅनेजमेंट (CRM): या घटनेमुळे वैमानिकांमधील समन्वय, आपत्कालीन परिस्थितीत निर्णय क्षमता आणि मानसिक आरोग्याशी संबंधित ‘क्रू रिसोर्स मॅनेजमेंट’ या संकल्पनेचे महत्त्व पुन्हा अधोरेखित झाले आहे. यासोबतच, नागरी विमान वाहतूक फ्लीटच्या देखभालीसाठी आणि ऑपरेशनसाठी अधिक दक्षता घेण्याची गरज व्यक्त होत आहे.

५. धर्मनिरपेक्षता: एक विश्लेषण (GS पेपर २)

‘धर्मनिरपेक्ष’ हा शब्द १९७६ मध्ये ४२ व्या घटनादुरुस्तीद्वारे प्रस्तावनेत जोडला गेला असला तरी, भारतीय धर्मनिरपेक्षतेची संकल्पना खूप जुनी आहे. सर्वोच्च न्यायालयाने ‘धर्मनिरपेक्षता’ हा घटनेच्या मूलभूत संरचनेचा भाग असल्याचे ‘केशवानंद भारती’ खटल्यात (१९७३) स्पष्ट केले होते.

• ऐतिहासिक संदर्भ:
  • सम्राट अशोक: सम्राट अशोकाच्या शिलालेखांमध्ये (उदा. शिलालेख ७ आणि १२) सर्व धर्मांप्रति सहिष्णुता आणि आदराचा संदेश दिला आहे.
  • स्वातंत्र्यपूर्व काळ: मोतीलाल नेहरू समितीचा अहवाल (१९२८), काँग्रेसचे कराची अधिवेशन (१९३१) आणि अगदी वि.दा. सावरकरांच्या आशीर्वादाने तयार झालेल्या हिंदू महासभेच्या १९४४ च्या मसुद्यातही ‘राज्याचा कोणताही धर्म नसेल’ असे स्पष्ट म्हटले होते.
  • संविधान सभा: संविधान सभेत प्रस्तावनेची सुरुवात ‘देवाच्या नावाने’ करण्याचा प्रस्ताव ४१ विरुद्ध ६८ मतांनी फेटाळण्यात आला होता.

६. कार्बन क्रेडिट ट्रेडिंग योजना (GS पेपर ३)

भारत सरकारने ‘कार्बन क्रेडिट ट्रेडिंग योजने’अंतर्गत ८ अवजड औद्योगिक क्षेत्रांसाठी हरितगृह वायू उत्सर्जन तीव्रतेचे लक्ष्य जाहीर केले आहे. यात ॲल्युमिनियम, सिमेंट, लोह-पोलाद, पेट्रोकेमिकल्स इत्यादींचा समावेश आहे.

• लक्ष्यांचे मूल्यांकन: ‘कौन्सिल ऑन एनर्जी, एन्व्हायर्नमेंट अँड वॉटर’ (CEEW) च्या विश्लेषणानुसार, या ८ क्षेत्रांसाठी निर्धारित केलेले सरासरी वार्षिक उत्सर्जन कपातीचे लक्ष्य (१.६८%) हे भारताच्या एकूण NDC लक्ष्यांच्या तुलनेत (ऊर्जा क्षेत्रासाठी ३.४४%) कमी महत्त्वाकांक्षी वाटत आहे. या योजनेची तुलना पूर्वीच्या ‘परफॉर्म, अचिव्ह अँड ट्रेड’ (PAT) या ऊर्जा कार्यक्षमता योजनेशी केली जात आहे.

७. भारतातील रोजगार: बदलणारे स्वरूप (GS पेपर ३)

आंतरराष्ट्रीय कामगार संघटना (ILO) आणि मानवी विकास संस्थेच्या ‘इंडिया एम्प्लॉयमेंट रिपोर्ट २०२४’ नुसार, भारतातील ८३% बेरोजगार हे तरुण आहेत. चिंताजनक बाब म्हणजे, उच्च शिक्षण घेतलेल्या बेरोजगारांचे प्रमाण गेल्या दोन दशकांत जवळजवळ दुप्पट झाले आहे.

• कौशल्याची कमतरता: अहवालानुसार, ७५% तरुणांना संलग्नकासह ईमेल पाठवण्यासारखी मूलभूत डिजिटल कामे करता येत नाहीत आणि ९०% तरुणांना स्प्रेडशीटमधील फॉर्म्युला वापरता येत नाहीत.
• आवश्यक सुधारणा: या समस्येवर मात करण्यासाठी उद्योग आणि शिक्षण क्षेत्रात सहकार्य, शिक्षण संस्थांना प्लेसमेंटसाठी जबाबदार धरणे, प्रत्येक शाळेत ‘टिंकल लॅब्स’ची स्थापना, आणि ‘इंडियन एज्युकेशन सर्व्हिस’ची निर्मिती यांसारख्या संरचनात्मक सुधारणा सुचवण्यात आल्या आहेत.

८. अंदमानातील जारवा जमात आणि जनगणना (GS पेपर १)

२०२७ मध्ये होणाऱ्या १६ व्या जनगणनेत अंदमान आणि निकोबार बेटांमधील जारवांसारख्या सहा मुख्य स्थानिक जमातींची गणना करणे हे एक आव्हान आहे. तथापि, सरकारने या जमातींशी संपर्क साधल्याने आणि त्यांच्यासाठी कल्याणकारी योजना राबवल्यामुळे हे शक्य होईल, असे मत वैद्यकीय तज्ज्ञ रतन चंद्र कर यांनी व्यक्त केले आहे.

• विशेषतः असुरक्षित आदिवासी गट (Particularly Vulnerable Tribal Groups – PVTGs): १९७५ मध्ये धेबर आयोगाच्या शिफारशीनुसार या गटांची निर्मिती झाली. भारतात सध्या ७५ PVTGs आहेत. अंदमानमधील निकोबारी वगळता इतर सर्व जमाती (जारवा, ओंगे, सेंटिनेलीज, शोम्पेन) PVTGs मध्ये येतात.
• लोकसंख्या: जारवांची लोकसंख्या २०११ च्या जनगणनेत ३८० होती, जी आता ६४७ पर्यंत वाढली आहे. ‘पीएम-जनमन’ (PM-JANMAN) सारख्या योजनांद्वारे या जमातींपर्यंत पोहोचण्याचा प्रयत्न सरकार करत आहे.

मागील वर्षाचे प्रश्न (PYQ) – मुख्य परीक्षा

प्रश्न १. (GS २) “स्वतंत्र आणि निष्पक्ष निवडणुकांची सुरुवात एका विश्वसनीय आणि त्रुटी-मुक्त मतदार यादीपासून होते.” या विधानाच्या प्रकाशात, भारतात मतदार यादी सुधारणांच्या गरजेचे समीक्षात्मक परीक्षण करा. तसेच, मतदार यादी व्यवस्थापनात पारदर्शकता आणि सर्वसमावेशकता वाढवण्यासाठी उपाय सुचवा. (१५ गुण, २५० शब्द)

प्रश्न २. (GS २) “भारतीय धर्मनिरपेक्षता म्हणजे धर्म आणि राज्य यांचे कठोर पृथक्करण नव्हे, तर ‘सैद्धांतिक अंतर’ (principled distance) होय.” भारतातील धर्मनिरपेक्षतेवरील अलीकडील वाद आणि न्यायालयीन निर्णयांच्या संदर्भात या विधानाचे समीक्षात्मक परीक्षण करा. (१५ गुण, २५० शब्द)

सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQs)

१. भारतीय निवडणूक आयोगासंदर्भात खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे? अ) ही एक स्थायी घटनात्मक संस्था आहे. ब) हे राष्ट्रपती आणि उपराष्ट्रपती पदाच्या निवडणुकांचे संचालन करते. क) यात सध्या एक मुख्य निवडणूक आयुक्त आणि तीन निवडणूक आयुक्त आहेत. ड) राज्यघटनेचा भाग XV निवडणूक आयोगाशी संबंधित आहे.

२. राज्यसभेच्या नामनिर्देशित सदस्यांबाबत खालील विधाने विचारात घ्या:

1. ते राष्ट्रपती निवडणुकीत मतदान करू शकतात.
2. ते उपराष्ट्रपती निवडणुकीत मतदान करू शकतात.
3. नामनिर्देशित झाल्यानंतर सहा महिन्यांच्या आत ते राजकीय पक्षात सामील होऊ शकतात. वरीलपैकी कोणती विधाने बरोबर आहेत? अ) फक्त १ आणि २ ब) फक्त २ आणि ३ क) फक्त १ आणि ३ ड) १, २ आणि ३

३. ‘फ्लू गॅस डिसल्फरायझेशन (FGD)’ तंत्रज्ञानाचा मुख्य उद्देश काय आहे? अ) कार्बन डायऑक्साइड उत्सर्जन कमी करणे. ब) सल्फर डायऑक्साइड उत्सर्जन कमी करणे. क) नायट्रोजन ऑक्साईड उत्सर्जन कमी करणे. ड) पार्टिक्युलेट मॅटर (PM2.5) कमी करणे.

४. ‘विशेषतः असुरक्षित आदिवासी गट (PVTGs)’ ओळखण्यासाठी खालीलपैकी कोणता निकष वापरला जात नाही? अ) घटणारी किंवा स्थिर लोकसंख्या ब) कमी साक्षरता दर क) शहरी भागांपासूनचे अंतर ड) पूर्व-कृषी स्तरावरील तंत्रज्ञान

५. भारतीय राज्यघटनेच्या प्रस्तावनेत ‘धर्मनिरपेक्ष’ हा शब्द कोणत्या घटनादुरुस्तीद्वारे समाविष्ट करण्यात आला? अ) ४४ वी घटनादुरुस्ती ब) ४२ वी घटनादुरुस्ती क) ६१ वी घटनादुरुस्ती ड) ७३ वी घटनादुरुस्ती

६. ‘इंडिया एम्प्लॉयमेंट रिपोर्ट २०२४’ कोणत्या संस्थेने प्रकाशित केला आहे? अ) जागतिक बँक आणि नीती आयोग ब) आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी (IMF) क) आंतरराष्ट्रीय कामगार संघटना (ILO) आणि मानवी विकास संस्था (IHD) ड) जागतिक आर्थिक मंच (WEF)

७. बिहारमधील मतदार यादी पुनरीक्षण प्रक्रियेत कोणत्या देशांतील नागरिक आढळले? अ) चीन, पाकिस्तान, भूतान ब) नेपाळ, बांगलादेश, म्यानमार क) श्रीलंका, मालदीव, इंडोनेशिया ड) अफगाणिस्तान, इराण, भूतान

८. जारवा जमात प्रामुख्याने कोणत्या ठिकाणी आढळते? अ) लक्षद्वीप बेटे ब) अंदमान आणि निकोबार बेटे क) ईशान्य भारत ड) पश्चिम घाट

९. खालीलपैकी कोणाला नुकतेच राज्यसभेवर नामनिर्देशित करण्यात आलेले नाही? अ) उज्ज्वल निकम ब) हर्षवर्धन श्रृंगला क) मीनाक्षी जैन ड) अमित शहा

१०. मोतीलाल नेहरू समितीच्या अहवालात (१९२८) खालीलपैकी कोणती शिफारस होती? अ) भारताला एक हिंदू राष्ट्र घोषित करावे. ब) राज्याचा कोणताही अधिकृत धर्म नसेल. क) केवळ हिंदूंना मतदानाचा अधिकार असेल. ड) राष्ट्रपती केवळ हिंदू असावेत.

उत्तरे: १. (क), २. (ब), ३. (ब), ४. (क), ५. (ब), ६. (क), ७. (ब), ८. (ब), ९. (ड), १०. (ब)