जीएम पिकांचे संधी आणि आव्हाने
जनुकीय सुधारित (GM) पिके ही आधुनिक कृषी तंत्रज्ञानाचा एक महत्त्वाचा भाग आहेत, परंतु त्यांच्या वापरावरून जगभरात चर्चा सुरू आहे. या विभागात आपण जीएम पिकांची व्याख्या, भारतातील नियामक चौकट, त्यांचे फायदे, आव्हाने आणि भविष्यातील दिशा यावर सविस्तर माहिती घेऊ.
✅ प्रमुख फायदे
- कीटक आणि रोग प्रतिरोध: कीटकनाशकांचा वापर कमी होतो.
- हवामान लवचिकता: दुष्काळ आणि क्षारपड जमिनीस सहनशील.
- पौष्टिक वाढ: ‘गोल्डन राइस’ सारख्या पिकांमुळे जीवनसत्त्वांची पूर्तता.
- उत्पन्न वाढ: पीक उत्पादकता वाढल्याने शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढते.
❌ प्रमुख आव्हाने
- जैवविविधता नुकसान: एकल लागवडीमुळे स्थानिक प्रजातींना धोका.
- आरोग्य चिंता: संभाव्य ऍलर्जी आणि दीर्घकालीन परिणामांबद्दल अनिश्चितता.
- सामाजिक-आर्थिक मुद्दे: बियाण्यांसाठी कंपन्यांवर अवलंबित्व.
- नियामक अडथळे: मंजुरी प्रक्रियेतील विलंब आणि अपारदर्शकता.
बीटी कापूस: भारतातील अनुभव
भारतातील एकमेव मंजूर जीएम पीक म्हणजे बीटी कापूस. त्याच्या उत्पादनातील चढ-उतार खालील आलेखात दर्शविले आहेत.
भारतातील नियामक चौकट
जीएम पिकांचे नियमन पर्यावरण (संरक्षण) कायदा, १९८६ अंतर्गत केले जाते. यासाठी अनेक समित्या कार्यरत आहेत. माहितीसाठी समितीच्या नावावर क्लिक करा.
जागतिक लोकसंख्या दिन आणि भारतातील युवा
भारत हा जगातील सर्वाधिक युवा लोकसंख्या असलेला देश आहे. हा ‘लोकसंख्याशास्त्रीय लाभांश’ देशाच्या विकासासाठी एक मोठी संधी आहे. या विभागात आपण भारतातील युवा लोकसंख्येची स्थिती, संबंधित सरकारी धोरणे आणि त्यांच्यासमोरील संधी व आव्हाने यांचा आढावा घेऊ.
एकूण युवा लोकसंख्या
371 दशलक्ष
(वय १५-२९, UNICEF)
लोकसंख्येतील हिस्सा (२०२१)
27.2%
अपेक्षित हिस्सा (२०३६)
22.7%
राष्ट्रीय युवा धोरणाचा विकास
भारताने युवकांच्या विकासासाठी वेळोवेळी राष्ट्रीय युवा धोरणे (NYP) सादर केली आहेत. खालील टाइमलाइनवर क्लिक करून प्रत्येक धोरणाची माहिती मिळवा.
राष्ट्रीय युवा धोरण २०१४
या धोरणाने युवकांची वयोमर्यादा १५-२९ वर्षे निश्चित केली. युवकांना सक्षम करून भारताला जागतिक स्तरावर पुढे नेण्याचे उद्दिष्ट ठेवले. शिक्षण, रोजगार, आरोग्य, आणि सामाजिक मूल्ये यांसारख्या ११ प्राधान्य क्षेत्रांवर लक्ष केंद्रित केले.
भारतातील कृषी वाढीला चालना देणारे उपक्रम
भारतीय अर्थव्यवस्थेचा कणा असलेल्या कृषी क्षेत्राच्या विकासासाठी सरकारने अनेक महत्त्वपूर्ण उपक्रम राबवले आहेत. या उपक्रमांमुळे शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढण्यास आणि कृषी उत्पादकता सुधारण्यास मदत झाली आहे.
किमान आधारभूत किंमत (MSP)
डाळी आणि तेलबियाण्यांसाठी ९८% पर्यंत वाढ, शेतकऱ्यांना आर्थिक स्थैर्य.
माती आरोग्य कार्ड (SHC)
२५ कोटी कार्ड वितरित, खतांचा संतुलित वापर आणि उत्पन्न वाढ.
PM-KISAN निधी
११.८ कोटी शेतकऱ्यांना वार्षिक ६,००० रुपये थेट हस्तांतरण.
e-NAM एकीकरण
१,४०० मंड्या जोडल्या, पारदर्शक किंमत आणि उत्तम बाजारपेठ.
शेतकरी उत्पादक संस्था (FPOs)
१०,००० FPOs स्थापन करण्याचे उद्दिष्ट, लहान शेतकऱ्यांना एकत्रित ताकद.
कृषी-निर्यात
४.५ लाख कोटी रुपयांची निर्यात, २० लाख कोटी रुपयांपर्यंतची क्षमता.
वुलर तलावातील कमळांचे पुनरुज्जन
काश्मीरमधील वुलर तलावात सुमारे तीन दशकांनंतर पुन्हा एकदा कमळाची फुले उमलली आहेत. ही घटना पर्यावरण संवर्धनाच्या प्रयत्नांचे एक उत्तम उदाहरण आहे.
वुलर तलाव: एक ओळख
- स्थान: बांदीपोरा, जम्मू-काश्मीर. भारतातील सर्वात मोठा गोड्या पाण्याचा तलाव.
- महत्त्व: १९९० मध्ये ‘रामसर स्थळ’ म्हणून घोषित. अनेक पक्षी आणि जलचर प्रजातींचे आश्रयस्थान.
- पुनरुज्जीवन: १९९२ च्या पुरानंतर गाळाखाली गेलेले कमळाचे रायझोम्स (कंद) गाळ काढल्यामुळे पुन्हा उगवले.
- कमळ (Nelumbo Nucifera): भारताचे राष्ट्रीय फूल, ज्याचे सांस्कृतिक आणि पर्यावरणीय महत्त्व आहे.
आंतरराष्ट्रीय फौजदारी न्यायालय (ICC)
आंतरराष्ट्रीय फौजदारी न्यायालय (ICC) हे जगातील पहिले कायमस्वरूपी आंतरराष्ट्रीय न्यायालय आहे जे गंभीर गुन्ह्यांसाठी व्यक्तींवर खटला चालवते.
आंतरराष्ट्रीय फौजदारी न्यायालय (ICC)
- स्थापना: २००२ (रोम संनियाम अंतर्गत).
- मुख्यालय: द हेग, नेदरलँड्स.
- कार्यक्षेत्र: नरसंहार, मानवतेविरुद्ध गुन्हे, युद्ध गुन्हे यांसाठी **व्यक्तींवर** खटला.
- सदस्य: १२५ देश. भारत, अमेरिका, चीन सदस्य नाहीत.
आंतरराष्ट्रीय न्यायालय (ICJ)
- स्थापना: १९४५ (UN चे प्रमुख न्यायालय).
- मुख्यालय: द हेग, नेदरलँड्स.
- कार्यक्षेत्र: सदस्य **देशांमधील** कायदेशीर विवाद सोडवणे.
- रचना: UN चा भाग.
INS निस्तार: भारतीय नौदलाची नवी ताकद
भारतीय नौदलाने पहिली स्वदेशी डायव्हिंग सपोर्ट व्हेसल (DSV) ‘INS निस्तार’ सेवेत दाखल केली आहे. यामुळे नौदलाची पाण्याखालील ऑपरेशन्स करण्याची क्षमता वाढली आहे.
प्रमुख वैशिष्ट्ये
- भूमिका: खोल समुद्रात डायव्हिंग ऑपरेशन्स, पाणबुडी बचाव आणि पाण्याखालील वस्तूंचा शोध.
- क्षमता: डीप सबमर्जन्स रेस्क्यू व्हेसल्स (DSRV) साठी मातृ जहाज म्हणून कार्य करते.
- स्वदेशी बनावट: हिंदुस्तान शिपयार्ड लिमिटेड, विशाखापट्टणम येथे निर्मित. ‘आत्मनिर्भर भारत’ चे उत्तम उदाहरण.
- महत्त्व: हिंद महासागर क्षेत्रात भारताची सागरी स्वायत्तता आणि सुरक्षा क्षमता वाढवते.
हिमालय आणि काश्मीरच्या हवामानातील बदल
बिर्बल साहनी इन्स्टिट्यूट ऑफ पॅलियोसायन्सेस (BSIP) च्या अभ्यासानुसार, काश्मीर खोऱ्यात ४ दशलक्ष वर्षांपूर्वी उप-उष्णकटिबंधीय हवामान होते. या अभ्यासातून हिमालयाच्या निर्मितीचा हवामानावर झालेल्या परिणामावर प्रकाश पडतो.
अभ्यासातील निष्कर्ष
- प्राचीन हवामान: जीवाश्म पानांच्या अभ्यासानुसार, प्राचीन काश्मीरमध्ये उप-उष्णकटिबंधीय जंगल होते.
- टेक्टॉनिक बदल: पीर पंजाल पर्वतरांगेच्या उभारणीमुळे मान्सूनचे वारे अडले.
- परिणाम: पावसात घट झाली आणि हवामान थंड व कोरडे (भूमध्यसागरीय प्रकारचे) झाले.
- महत्त्व: हा अभ्यास हवामान बदलाचे मॉडेलिंग सुधारण्यासाठी आणि हिमालयीन परिसंस्थेच्या संवेदनशीलतेबद्दल माहिती देण्यासाठी उपयुक्त आहे.
जागतिक HIV/AIDS लढाई धोक्यात
अमेरिकेने PEPFAR (प्रेसिडेंट्स इमर्जन्सी प्लॅन फॉर एड्स रिलीफ) साठी निधी कमी केल्याने जागतिक HIV/AIDS विरुद्धच्या लढ्याला मोठा धक्का बसण्याची शक्यता आहे.
संभाव्य परिणाम
- मृत्यू आणि संसर्ग वाढ: निधीअभावी २०२९ पर्यंत ४ दशलक्ष मृत्यू आणि ६ दशलक्ष नवीन संसर्ग होण्याची भीती.
- PEPFAR चे महत्त्व: २००३ मध्ये सुरू झालेल्या या कार्यक्रमामुळे लाखो लोकांचे प्राण वाचले आहेत.
- UNAIDS चे उद्दिष्ट: २०३० पर्यंत AIDS महामारी समाप्त करण्याचे उद्दिष्ट धोक्यात येऊ शकते.
By